Highlight

---

• ระบบการเมืองการปกครองในระบอบประชาธิปไตยภายใต้หลักนิติธรรม พลเมืองทุกคนย่อมมีความเสมอภาคในทางกฎหมายและทางการเมือง อีกทั้งรัฐและองค์กรของรัฐก็ต้องจำกัดอำนาจของตนให้อยู่ภายใต้กฎหมาย นอกจากนี้ หลักนิติธรรมยังสัมพันธ์กับแนวคิดแบบเสรีนิยมซึ่งยึดหลักที่ว่าสิทธิขั้นพื้นฐานปัจเจกบุคคลต้องได้รับการปกป้องจากการรุกล้ำโดยอำนาจของรัฐ ดังนั้น การทำให้หลักนิติธรรมจะบรรลุผลได้จริง จึงต้องมีองค์กรตุลาการทำหน้าที่ควบคุมให้กฎกติกาในระบอบประชาธิปไตยได้รับการบังคับใช้เหนือองค์กรของรัฐทุกฝ่าย

  ---

          ในระบบการเมืองการปกครองที่ตั้งอยู่บนหลักนิติธรรม คือ ระบบการเมืองที่การใช้อำนาจของรัฐอยู่ภายใต้กฎกติกาหรือกฎหมายบ้านเมืองที่มีผลใช้บังคับกับองค์กรทุกฝ่ายเสมอกัน ซึ่งองค์กรที่ใช้อำนาจรัฐทุกฝ่ายย่อมต้องผูกพันตนเองภายใต้กฎหมายสูงสุดของบ้านเมือง เพื่อให้การปกครองรัฐอยู่ภายใต้กฎหมายไม่ใช่ "การปกครองโดยกฎหมาย" (rule by law) ที่ฝ่ายเสียงข้างมากอาศัยอำนาจของรัฐตรากฎหมายเป็นเครื่องมือในการควบคุมสังคมอย่างไม่เป็นธรรม ดังนั้น ในระบอบประชาธิปไตยที่ปกครองตามหลักนิติธรรม จึงต้องมีองค์กรตุลาการทำหน้าที่ปกป้องคุ้มครองกฎหมายสูงสุด เพื่อควบคุมการกระทำใด ๆ ของรัฐบาลและฝ่ายนิติบัญญัติให้ต้องดำเนินไปภายใต้กฎหมายสูงสุดของบ้านเมือง

          ศาลรัฐธรรมนูญมีส่วนสำคัญในการคุ้มครองและเสริมสร้างหลักนิติธรรมในการปกครองประเทศ และรัฐธรรมนูญในฐานะกฎหมายสูงสุดได้บัญญัติให้จัดตั้งองค์กรของรัฐ และมอบหมายอำนาจให้แต่ละองค์กรทำหน้าที่ต่าง ๆ ซึ่งการใช้อำนาจขององค์กรเหล่านั้นจะถือว่าเป็นการปกครองตามหลักนิติธรรม หรือการปกครองโดยกฎหมายก็ต่อเมื่อเป็นไปโดยสอดคล้องและอยู่ภายใต้รัฐธรรมนูญ หากมีการใช้อำนาจของรัฐที่ฝ่าฝืนบทบัญญัติของรัฐธรรมนูญ หรือส่งผลกระทบลิดรอนสิทธิและเสรีภาพของประชาชนที่รัฐธรรมนูญรับรอง การใช้อำนาจขององค์กรของรัฐโดยไม่ชอบด้วยรัฐธรรมนูญนั้น สามารถถูกโต้แย้งเพื่อให้มีการตรวจสอบวินิจฉัยและแก้ไขเยียวยาในกระบวนการตุลาการได้
          โดยการตรวจสอบวินิจฉัยความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของกฎหมายมิให้ขัดหรือแย้งต่อรัฐธรรมนูญ มีความสำคัญยิ่งต่อการธำรงรักษาหลักนิติธรรมในสังคม เพราะเป็นกลไกปกป้องคุ้มครองรัฐธรรมนูญจากการฝ่าฝืนหรือละเมิด โดยบทบัญญัติแห่งกฎหมายที่องค์กรของรัฐใช้อำนาจตรากฎหมายประเภทต่าง ๆ ขึ้นมาใช้บังคับต่อประชาชน การทำหน้าที่ของศาลรัฐธรรมนูญในการวินิจฉัยข้อโต้แย้งเกี่ยวกับปัญหาความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของบทบัญญัติแห่งกฎหมาย มีจุดมุ่งหมายเพื่อปกป้องสิทธิและเสรีภาพของปัจเจกบุคคลซึ่งรัฐธรรมนูญให้การรับรองและคุ้มครอง โดยทำให้กฎเกณฑ์ต่าง ๆ ที่ปรากฏอยู่ในบทบัญญัติของรัฐธรรมนูญ ตลอดจนคุณค่าพื้นฐานของระบอบประชาธิปไตยซึ่งมีคุณค่าเสมอกับรัฐธรรมนูญ กลายเป็นบรรทัดฐานที่มีผลใช้บังคับได้จริงและปรากฏผลที่เป็นรูปธรรม
          โดยบทบาทของศาลรัฐธรรมนูญในการเสริมสร้างหลักนิติธรรมในระบบการเมืองและการปกครอง จึงมีความเชื่อมโยงกับคุณภาพของความเป็นประชาธิปไตย ซึ่งการนิยามระบอบประชาธิปไตยที่มั่นคงและยั่งยืนจะมีหลักนิติธรรมรวมอยู่ด้วยเสมอ เพราะสิทธิ เสรีภาพ และความเสมอภาคของพลเมืองจะบรรลุผลในทางปฏิบัติได้จริงเพียงใดนั้น ขึ้นอยู่กับว่ากฎกติกาที่บัญญัติไว้ในกฎหมายต่าง ๆ ของประเทศนั้นต้องได้รับการปฏิบัติอย่างเป็นธรรม คงเส้นคงวา และล่วงรู้ถึงผลได้ทุกกรณีในเรื่องเดียวกัน และในระบบการเมืองการปกครองระบอบประชาธิปไตยที่อยู่ภายใต้หลักนิติธรรม พลเมืองทุกคนย่อมมีความเสมอภาคในทางกฎหมายและทางการเมือง อีกทั้งรัฐและองค์กรของรัฐก็ต้องจำกัดอำนาจของตนให้อยู่ภายใต้กฎหมาย นอกจากนี้ หลักนิติธรรมยังสัมพันธ์กับแนวคิดแบบเสรีนิยมซึ่งยึดหลักที่ว่าสิทธิขั้นพื้นฐานปัจเจกบุคคลต้องได้รับการปกป้องจากการรุกล้ำโดยอำนาจของรัฐ ดังนั้น การทำให้หลักนิติธรรมจะบรรลุผลได้จริง จึงต้องมีองค์กรตุลาการทำหน้าที่ควบคุมให้กฎกติกาในระบอบประชาธิปไตยได้รับการบังคับใช้เหนือองค์กรของรัฐทุกฝ่าย
          ในช่วงครึ่งหลังของศตวรรษที่ 20 รัฐธรรมนูญของหลายประเทศได้บัญญัติให้มีการจัดตั้งศาลรัฐธรรมนูญขึ้นเพื่อทำหน้าที่เป็นกลไกหนึ่งในระบอบประชาธิปไตย เนื่องจากรัฐธรรมนูญมีบทบัญญัติรับรองสิทธิด้านต่าง ๆ ของปัจเจกบุคคลซึ่งกำหนดให้รัฐต้องให้การคุ้มครองรัฐธรรมนูญในประเทศเหล่านั้น จึงได้บัญญัติให้ศาลรัฐธรรมนูญทำหน้าที่วินิจฉัยตัดสินข้อพิพาทที่เกี่ยวข้องกับสิทธิขั้นพื้นฐานตามรัฐธรรมนูญ มีการวางกฎเกณฑ์เกี่ยวกับการยื่นเรื่องฟ้องร้องสู่ศาลรัฐธรรมนูญในลักษณะเปิดกว้าง เพื่อเอื้อให้การใช้สิทธิยื่นคำร้องขอให้ตรวจสอบความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของกฎหมายกระทำได้หลายช่องทาง ทั้งในระหว่างขั้นตอนการตรากฎหมายและภายหลังจากกฎหมายมีผลใช้บังคับแล้ว นอกจากนี้ศาลรัฐธรรมนูญยังมีอำนาจในเรื่องอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้องกับการรักษากฎกติกาของระบอบประชาธิปไตยที่บัญญัติไว้ในรัฐธรรมนูญ โดยเฉพาะการควบคุมความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของการปฏิบัติหน้าที่และการใช้อำนาจขององค์กรทางการเมืองการปกครอง โดยมีระบบการตรวจสอบความชอบด้วยรัฐธรรมนูญของการใช้อำนาจทางการเมืองการปกครองที่ตั้งอยู่บนหลักความเป็นอิสระขององค์กรตุลาการ เป็นเงื่อนไขสำคัญสำหรับการสร้างหลักนิติธรรมในระบบการเมืองการปกครอง และการยกระดับคุณภาพของประชาธิปไตย  

           ทั้งนี้ หลักนิติธรรมในระบอบประชาธิปไตยจะเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อรัฐนั้น ๆ อยู่ภายใต้กรอบเงื่อนไขจำกัดอำนาจของตนเอง โดยมีกลไกการตรวจสอบการใช้อำนาจของรัฐโดยกระบวนการตุลาการ ทำหน้าที่ควบคุมมิให้องค์กรของรัฐใช้อำนาจเกินขอบเขตหรือไม่เป็นธรรม รัฐที่อยู่ภายใต้กรอบจำกัดอำนาจของตนเองจึงต้องมีสถาบันตุลาการทำหน้าที่พิทักษ์ปกป้องสิทธิตามรัฐธรรมนูญ และประกันความเสมอภาคทางกฎหมาย นอกจากนี้ บทบาทขององค์กรตุลาการในการส่งเสริมหลักนิติธรรม ยังเกี่ยวข้องกับการสร้างบรรทัดฐานของคำวินิจฉัยที่นำไปสู่ปรับปรุงกฎหมายและการปฏิรูปกระบวนการยุติธรรม เพื่อส่งเสริมการพัฒนาทางเศรษฐกิจ การปกป้องสิทธิและเสรีภาพของปัจเจกบุคคล การนำนวัตกรรมทางเทคโนโลยีมาใช้ยกระดับการทำงานของสถาบันที่เกี่ยวข้องกับการบังคับใช้กฎหมายให้มีความก้าวหน้ายิ่งขึ้นด้วย